Bevragen wat vast lijkt te staan

Tijdens mijn allereerste college Engelse taal en cultuur op de Vrije Universiteit, stelde de docent een vraag die me altijd is bijgebleven: wanneer noemen we iets Literatuur met een hoofdletter. Ofwel, wanneer vinden we iets goed genoeg om als literair te bestempelen? Daarbij horen ook vragen zoals, wanneer is iets een klassieker? En wie bepaalt wat een klassieker is?

Een concreet antwoord kwam er niet – natuurlijk, want ik studeerde geen exacte wetenschap waarbij de antwoorden te berekenen zijn. Eigenlijk was het veel belangrijker wat voor zaadje deze vraag plantte in mijn hoofd: bevraag wat vast lijkt te staan. Voordat ik begon te studeren was ik al geobsedeerd met Engelstalige klassiekers; als tiener las ik Little Women van Louisa May Alcott meerdere keren en voelde ik een verbinding met Jo. Ook al leefde ze in de tijd van de Amerikaanse Burgeroorlog, een ervaring waar ik me niets bij voor kan stellen, herkende ik mezelf in Jo omdat ze stoer was, eigenzinnig en graag schreef. Het maakte dus niet uit dat het verhaal twee eeuwen voor mijn bestaan was geschreven of dat ik niets met de cultuur te maken had waarin de personages leefden. Gaandeweg mijn studie ontdekte ik schrijvers zoals Jhumpa Lahiri. Haar boek The Namesake sprak me op een dieper niveau aan. De hoofdpersonage Gogol heeft moeite met zijn ‘rare’ naam en worstelt met het omarmen van zijn Bengaalse afkomst – kwesties waar ik vanaf de basisschool ook tegenaan liep. Waar Gogol ervoor koos om zijn naam te veranderen, besloot ik dat er geen naam bestond die beter bij me paste. Toch voelde ik me gezien door het verhaal van Lahiri, op een manier die ik niet in mijn omgeving had gevonden.

Mijn liefde voor klassiekers nam niet af, maar hedendaagse literatuur trok wel mijn aandacht er van weg en ik vond verhalen waar ik mezelf in kon herkennen, én de tijd en cultuur waarin ze geschreven waren klopten meer met mijn belevingswereld. Mijn kennis van de klassiekers voegde juist waarde toe aan mijn leeservaring wanneer er verwijzingen naar of overeenkomsten met deze verhalen waren. Als ik een verwijzing doorheb dan voelt het alsof ik een easter egg heb gevonden. Maar, niet iedereen consumeert graag verhalen die eeuwen geleden zijn geschreven. Dus hoe leeft het werk van auteurs zoals Shakespeare, Austen of Brontë door in een tijd waarin het algoritme al je aandacht op lijkt te slokken?

Natuurlijk zijn er films, booktok en hertalingen. Een hertaling is de vertaling van een verouderde versie in een modern jasje. Denk maar aan de film Romeo & Juliet met in de hoofdrol Leonardo DiCaprio en Claire Danes, natuurlijk op basis van het boek van Shakespeare. De meningen over hertalingen en verfilmingen in een modern jasje zijn verdeeld. Volgens de tegenstanders neemt het weg van de ervaring van een origineel werk, waardoor je specifiek taalgebruik en een bepaalde beleving mist. De voorstanders zijn van mening dat het klassieke werken toegankelijker maakt. Of je nou voor, tegen of neutraal bent in de kwestie van hertalingen, één ding is zeker: ze zorgen ervoor dat verhalen nog steeds gekend worden.

Op zaterdag 20 juni zullen we in De Nieuwe Bibliotheek dan ook helemaal duiken in de wereld van dode auteurs, klassiekers, hertalingen en hoe hedendaagse digitale cultuur zich verhoudt tot deze afgestofde verhalen. Misschien draag jij ook een Jo of een Gogol met je mee naar andere verhalen, of vind je klassiekers maar niets. Hoe dan ook is dit festival een goede plek is om te bevragen wat vast lijkt te staan.