aan het woord
Breien, haken en wandelen
Een middag met Simone Zeefuik over Sisterhood
Tijdens Yap & Yarn ontmoeten handwerk en verhalen elkaar: terwijl de deelnemers met hun handen bezig zijn, luisteren ze naar schrijver en dramaturg Simone Zeefuik. Onder leiding van programmaker Rowan Blijd gaat het gesprek over thema’s als identiteit, zwarte representatie en jezelf kunnen zijn, terwijl iedereen rustig verder breit of haakt.
De snacks, koekjes en drankjes staan al klaar wanneer de eerste bezoekers arriveren in de knusse setting van De Nieuwe Bibliotheek. Op het programma staat een achtergrondgesprek over Sisterhood, de nieuwe theatervoorstelling van Romana Vrede, waarvoor Simone de tekst schreef. ‘Ik ga vaak naar programma’s als deze,’ begint Simone, terwijl ze zelf een borduurwerkje oppakt. ‘Maar breien en haken terwijl we gewoon aan het kletsen zijn, is echt een droom.’
Ook wie niet wil haken maar gewoon ‘gezellig wil zitten’, is welkom. Eten en drinken mag tussendoor gerust worden gepakt. Kortom: alles kan, zolang het gesprek maar niet wordt verstoord. En dat gebeurt ook niet. De deelnemers, van jong tot oud, hangen aan de lippen van Simone, die met Sisterhood haar debuut maakte als toneelschrijver.
Uit tassen verschijnen haak- en breiwerkjes, anderen pakken de materialen die door de organisatie op tafel zijn gelegd. Al in de eerste minuten blijkt dat Rowan en Simone ideale gesprekspartners zijn. Rowan heeft zich duidelijk verdiept in Simones achtergrond en begrijpt haar als zwarte maker.
Het gesprek begint met het Afrofuturisme, een stroming in kunst, literatuur en muziek die de ervaringen van de Afrikaanse diaspora verbindt met toekomstbeelden, technologie en sciencefiction. Simone vertelt hoe ze zich hierin heeft verdiept door het werk van schrijver Octavia E. Butler. Het stelt de vraag: hoe ziet de toekomst eruit als zwarte mensen zelf het verhaal vertellen?
‘In de huidige sciencefiction zijn zwarte mensen nauwelijks zichtbaar in de toekomst,’ zegt ze. ‘Dat probeer ik anders te doen door het alledaagse erin te verwerken. Voor mij is het niet interessant dat er UFO’s zijn, maar wel dat er in de toekomst geen racistische straatnamen meer zijn.’
In Sisterhood probeert ze zulke vanzelfsprekendheid zichtbaar te maken. ‘De burgemeester in het stuk is Kaapverdiaans. Iemand zei tegen me: dat moet wel fictie zijn. Maar hoezo? Het is heel goed mogelijk in een stad waar zoveel Kaapverdianen wonen. Waarom wordt van ons verwacht dat het iets uitzonderlijks moet zijn, terwijl het eigenlijk heel gewoon zou moeten zijn?’
De voorstelling van Theater Rotterdam, een kritische liefdesbrief over samen zijn, jezelf kunnen zijn en je soms toch anders voelen, volgt zes vrouwen die het huwelijksfeest van hun vriendin voorbereiden te midden van een stad vol spanning, protesten en de WK-wedstrijd Kaapverdië-Portugal. De regie is in handen van Romana Vrede. Voor deze middag was ze ook aangekondigd als gast, maar uiteindelijk kon ze niet aanwezig zijn.
‘Het script heeft wel acht versies gehad, en als het aan mij lag duurde de voorstelling vijf uur,’ lacht Simone, doelend op het bekende schrijfprincipe kill your darlings.
Het publiek blijft stil terwijl er wordt gebreid en gehaakt. Iemand borduurt, een ander breit aan een patchworkstuk. Een moeder vlecht ondertussen de haren van haar dochter. Niets is zo ontspannend en goed voor je concentratie als met je handen bezig zijn terwijl je luistert naar een verhaal.
Het gesprek gaat verder over initiatieven waar Simone zich in het verleden voor heeft ingezet, zoals #DecolonizeTheMuseum, #UndocumentedNL en #RewriteTheInstitute. Ook de namen van de personages in het stuk verwijzen naar zwarte heldinnen en historische figuren, zonder dat dit expliciet wordt uitgelegd. Volgens Simone is het juist de bedoeling dat mensen die namen zelf opzoeken en zo meer over de geschiedenis ontdekken.
Zoals die van Diana Ferrus, de Zuid-Afrikaanse dichter die bekend werd door haar gedicht over Saartjie Baartman, een Zuid-Afrikaanse vrouw die in Europa werd tentoongesteld en van wie het lichaam jarenlang in Frankrijk werd bewaard.
‘Een van de eerste dingen die Nelson Mandela deed toen hij president werd, was vragen om haar lichaam terug te geven,’ vertelt Simone. ‘De Fransen zeiden eerst: nee, dit zijn onze museumstukken. Als je dat vertelt, denken mensen vaak dat dit in de negentiende eeuw gebeurde. Maar nee, dit speelde nog in de jaren negentig.’
Het lichaam van Baartman werd uiteindelijk in 2002 teruggebracht naar Zuid-Afrika.
Over het afslaan van talkshowuitnodigingen zegt Simone: ‘Dan heb je dat gesprek, de talkshow, en een week na de uitzending nog allerlei discussies op Twitter – inmiddels X. Voor je het weet ben je een week niet aan het werk. En voor wat? Voor een gesprek met iemand van Forum voor Democratie? Er is een hele economie ontstaan rond conflict. Ik ga mijn tijd daar niet aan verspillen zodat anderen een “leuke” uitzending kunnen maken.’
Ook verwijst ze naar het werk van schrijver Toni Morrison. ‘Zij schreef dat racisme een afleidingstechniek is. Ik wil geen aandacht besteden aan die afleiding.’
Daarnaast gaat het gesprek over de representatie van zwarte vrouwen en vrouwen van kleur in media, kunst en theater, of beter gezegd: het gebrek eraan. Hoewel Simone erkent dat er in de theaterwereld steeds meer mensen van kleur zichtbaar zijn, domineert in de wereld van recensenten nog altijd de witte blik. Rowan vraagt wat ze ervan vindt dat juist die recensenten nu naar de voorstelling komen kijken.
‘Dat is prima, als mensen een goede recensie kunnen schrijven,’ zegt Simone. ‘Maar ik hoef geen duizend woorden te lezen die erop neerkomen dat mensen het niet goed vinden omdat ze zichzelf er niet in herkennen.’
Voor wie ze schrijft? Voor zichzelf. ‘Bij een ander kan ik me niet voorstellen wat die zou willen zien. Voor mij is The Lord of the Rings echt niet te doen. Ik hoop dan ook niet dat mensen ooit zo’n film maken met de gedachte: wat zou Simone hiervan vinden?’
Het publiek lacht. Natuurlijk hoopt ze dat mensen haar werk waarderen, en de deelnemers zien maar al te goed dat ze door voor zichzelf te schrijven juist voor veel mensen schrijft: mensen die zich er wél in herkennen.
Aan het einde van de middag lijkt de tijd voorbijgevlogen. Vragen uit het publiek zijn er nauwelijks, maar de waardering is groot: voor Simones werk en visie én voor het concept. En ook leuk: veel brei- en haakwerkjes zijn inmiddels een flink stuk opgeschoten.
Simone zegt nog tegen haar nichtje: ‘Heeft die sleutelhanger al een bestemming, of is die voor je tante?’